مهدى یاوران/ نصرت الله آیتى

مقدمه

هر جنبش و انقلابى، به یاران و همراهانى نیاز دارد؛ یارانى كه ستون‏هاى انقلاب‏اند و سنگینى آن را بر دوش مى‏كشند. سستى و استوارى هر یك از این دو، با سستى و استوارى دیگرى ارتباطى تنگاتنگ دارد؛ یعنى، هر اندازه حجم بناى انقلاب كمتر باشد، پایه‏هاى آن از استحكام كمترى برخوردار خواهد بود و به هر میزان كه آن بنا، بلندتر و گسترده‏تر باشد، به ستون‏هاى محكم‏ترى نیاز خواهد داشت. ما با نگاه به حجم و گستردگى این بنا، مى‏توانیم دریابیم بر چه ستون‏هایى افراشته شده است؛ همچنان‏كه با تأمّل در اهداف و غایات آن نیز مى‏توانیم، میزان و حجم ابزار و وسایل مورد نیاز و نیز پدیدآورندگان آن‏را گمانه زنیم.

در این نوشتار، به‏دنبال تبیین ویژگى‏هاى یاوران امام مهدى علیه السلام و همراهان او هستیم؛ كسانى كه در حركت جهانى او، به مثابه بازوان نیرومند آن حضرت، در خدمت او و اهداف او هستند.

این نوشتار دو نتیجه اساسى در پى خواهد داشت:

اوّل این‏كه دانستن این ویژگى‏ها، مى‏تواند مقیاسى براى محك زدن خود و اهداف خود و معیارى براى فهم میزان قابلیت ما، در همراهى با حضرت و جهاد در ركاب او باشد. ما همیشه، منتظر رؤیت خورشید بوده‏ایم و شاید فردا، روز موعود باشد! آیا ما خود را براى آن روز مهیا كرده‏ایم؟ با فهم این ویژگى‏ها، مى‏توانیم دریابیم كه پاى رفتن این راه را داریم یا نه و در آن روز موعود در كنار حضرتیم یا در مقابل او.

ثمره دوم، زمینه سازى براى ظهور است. توضیح این‏كه فرا رسیدن روز سراسر مبارك ظهور، بسته به دو عامل اساسى است كه منطقاً، با فقدان هر كدام از آنها، قیام حضرت، بى‏نتیجه خواهد بود:

1. وجود زمینه مردمى؛ اگر در مردم، احساس نیاز به امام شكل نگیرد، وقتى او بیاید، قدرش را نخواهند دانست و به راحتى او را تنها خواهند گذاشت؛ بلكه شاید علیه او شمشیر نیز بكشند، همان‏گونه كه اغلب مردم با پیشوایان معصوم پیشین‏علیهم السلام چنین كردند.

2. فراهم آمدن یاران، همراهان و هم‏رزمانى كارآمد و توان‏مند كه با فقدان‏شان، كار حكومت، هدایت و رشد به سامان نخواهد رسید. دانستن ویژگى‏هاى یاران حضرت و تلاش در راه كسب آنها، در واقع تلاش براى زمینه سازى ظهور و فرا رسیدن آن روز مبارك است. در روایات، گرچه از این صفات، به عنوان ویژگى‏هاى یاران حضرت یاد شده است؛ امّا بدون تردید یكى از پیام‏هاى این روایات، بر شمردن شرایط آرمانى یك منتظر است. اهدافى كه یك منتظر واقعى باید براى خود ترسیم كند و تمام توان خود را در راه رسیدن به آنها به‏كار بندد و اوج‏هایى كه یك شیعه در تمام قرن‏ها و عصرها باید بدان‏ها چشم دوخته، خود را در مسیر دست یافتن بدان‏ها قرار دهد.

ویژگى‏هاى یاران امام زمان‏علیه السلام

براى فهم ویژگى‏هاى یاران امام مهدى‏علیه السلام، از دو مسیر مى‏توان حركت كرد: مسیر نخست، تأمّل در روایاتى است كه آن خصوصیّات را بیان مى‏كند. مسیر دوم، تحلیل میزان عظمت و وسعت انقلاب و گستره حركت حضرت و نیز توجّه و تأمّل در اهداف و آرمان‏هاى آن حركت است.

در این گفتار، مسیر دوم را خواهیم پیمود؛ گر چه از روایات مربوط به این موضوع نیز بهره خواهیم برد.

ابعاد حركت امام عصر )عج(

انقلاب امام مهدى علیه السلام، بزرگ‏ترین جنبش تاریخ بشریت است و از ویژگى‏هاى منحصر به فردى برخوردار است؛ از جمله:

عمق؛ این حركت، از عمیق‏ترین جنبش‏هاى بشریت است. منظور ما از 'عمق'، بلنداى اهداف و عظمت آرمان‏ها است كه در عمل نیز به وقوع خواهد پیوست. این جنبش، به شعارهاى پرزرق و برق و اهداف كم مایه نمى‏پردازد؛ بلكه انسان‏ها را به سوى معنویّت و رشد، هدایت مى‏كند و تمام استعدادهاى آنان را به سمت تعالى و شكوفایى جهت مى‏دهد. امام باقر علیه السلام مى‏فرماید:

'إذا قام قائمنا وضع یده على رؤوس العباد فجمع به عقولهم و أكمل به أخلاقهم؛(1) چون قائم ما قیام كند، دستش را بر سر بندگان گذارد و عقول آنان را متمركز ساخته و اخلاق‏شان را به كمال برساند'.

و در جایى دیگر مى‏فرماید:

'تؤتَوْن الحكمة فی زمانه؛(2) در دولت مهدى‏علیه السلام به شما حكمت بیاموزند'.

گستردگى؛ این جنبش از نظر جغرافیایى و كمّى، گسترده‏ترین جنبش‏ها است. موج‏این حركت، از بزرگ‏ترین قاره‏ها گرفته تا كوچك‏ترین روستاها و كپرها را در مى‏نوردد و آنها را به تلاطم درمى‏آورد. امام صادق علیه السلام در تفسیر آیه 'و عداللّه الذین، آمنوا منكم و عملوا الصالحات لیستخلفنّهم فى الأرض...'(3) فرمودند:

'لم یجى‏ء تأویل هذه الآیة و لو قام قائمنا بعدُ سیَرى مَنْ یُدركه ما یكون من تأویل هذه الایة و لیَبْلُغَنّ دین محمدصلى الله علیه وآله ما بلغ اللیل...؛(4) تأویل این آیه، هنوز نیامده است. هنگامى كه قائم ما قیام كرد، كسى كه او را ببیند، تأویل این آیه را خواهد دید كه دین محمدصلى الله علیه وآله به هر جا كه شب وارد شود، خواهد رسید'.

امداد الهى؛ امداد الهى، پشتوانه این حركت است و اراده خداوند بر این تعلّق گرفته كه این حركت به ثمر نشسته و حكومت صالحان سرانجام، سراسر گیتى را فرا گیرد: 'و نرید أن نمنّ على الذین استضعفوا فى الأرض و نجعلهم أئمة و نجعلهم الوارثین'؛(5) 'ما خواستیم بر مستضعفان زمین منت نهیم و آنان را پیشوایان و وارثان روى زمین قرار دهیم'.

امام على‏علیه السلام درتفسیر این آیه فرمودند:

' هم آل محمّد یبعث اللّه مهدیَّهم بعد جُهدهم فیُعزّهم و یُذلّ عدوَّهم(6)؛ آنان اهل بیت پیامبرند كه خداوند، پس از سختى‏هایى كه بر آنان مى‏رسد، مهدى شان را بر مى‏انگیزد و آنان را عزت بخشیده و دشمنان‏شان را خوار مى‏گرداند'.

رهبرى منحصر به فرد؛ رهبرى ویژه این انقلاب، از دیگر اَبعاد عظمت آن است. براى مرتبه بلند او، همین بس كه امام صادق علیه السلام در وصف او فرمودند:'و لو أدركتُه لخدمتُه أیّام حیاتی؛(7) اگر او را درك مى‏كردم، تمام عمر به خدمت او مى‏پرداختم'.

اصالت؛ جنبش حضرت، از نظر تاریخى، از ریشه دارترین حركت‏ها است. اعتقاد به مصلح، درتمام ادیان و بسیارى از نحله‏ها و مكاتب بشرى، وجود دارد؛ از آیین زرتشت گرفته تا یهودیّت و مسیحیّت و ... .(8)

این توضیحى كوتاه درباره برخى از اَبعاد حركت بزرگ امام عصرعلیه السلام بود. حال به تبیین لوازم آن مى‏پردازیم.

نخستین بُعد از ابعاد عظمت حركت حضرت، عمق آن بود. از عمق این حركت و اهداف بلند آن، مى‏توان به عمق باورها و ژرفاى نگاه‏ها رسید؛ چرا كه آن ثمره ارزشمند، جز بر این ریشه‏ها و شاخه‏ها نمى‏روید. مگر مى‏توان بدون برخوردارى از اعتقادات و نگاه‏هاى عمیق، اهدافى با این حد و اندازه داشت و نگاه‏ها را به افق‏هایى این چنین بلند دوخت؟!

یكم. بینش عمیق

یاران مهدى‏علیه السلام، از بینش‏هایى عمیق و ژرف، نسبت به خداوند، امام، انسان و هستى برخوردارند.

1. بینش عمیق نسبت به حق تعالى

'رجالٌ عرفوااللّه حقَّ معرفته و هم أنصارالمهدی فى آخرالزمان(9)؛ مردانى كه خدا را آن چنان كه شایسته است، شناخته‏اند، و آنان، یاران مهدى علیه السلام در آخر الزمان‏اند'.

'رجالٌ كأنّ قلوبهم زُبُر الحدید لا یشوُبها شكّ فی ذات اللّه اشدّ من الحجر؛(10) آنان مردانى‏اند كه دل‏هایشان گویا پاره‏هاى آهن است )سخت‏تر از سنگ(. بدون هیچ تردیدى نسبت به ذات مقدّس خداوند'.

این باور، آن قدر با صلابت و استوار است كه مرارت‏ها و مصیبت‏ها، در آن خللى ایجاد نمى‏كند و بلاها و امتحانات، آرامشش را به تلاطم نمى‏افكند و شبهات و سؤالات، در آن رخنه‏اى ایجاد نمى‏كند.

آنان، از سرچشمه توحید ناب، سیراب‏اند و به حضرت حق - آن چنان كه شایسته است - اعتقاد دارند: 'فهم الذین وحّدوا الله حقَّ توحیده؛(11) آنان به وحدانیّت خداوند، آن‏چنان كه حق وحدانیت او است، اعتقاد دارند'. حرم دل‏هایشان را بت‏هاى نفس، ثروت و مقام نیالوده و در آن حریم امن، جز خداوند حضور ندارد.

نتیجه این بینش عمیق، ایمان و تقوا است. این دو را هم در چهره عبادت‏ها و راز و نیازهایشان مى‏توان دید 'ذكر' و هم در آینه تلاش و كوششى كه در طریق عبادت و بندگى حضرت حق دارند 'تلاش'.

الف( ذكر:

'لهم فی اللیل أصوات كأصوات الثّواكل حَزناً من خشیةالله؛(12) در دل شب، از خشیت خداوند، ناله‏هایى دارند مانند ناله مادران پسرمرده'.

'قُوّام باللیل صُوّام بالنّهار؛(13) شب‏ها را با عبادت به صبح مى‏رسانند و روزها را با روزه به پایان مى‏برند'.

'رجالٌ لا ینامون اللیل لهم دوىّ فى صلواتهم كدوىّ النّحل یبیتون قیاماً على اطرافهم و یسبّحون على خیولهم'(14)؛ مردان شب زنده‏دارى كه زمزمه نمازشان، مانند نغمه زنبوران كندو، به گوش مى‏رسد. شب‏ها را با زنده‏دارى سپرى مى‏كنند و بر فراز اسب‏ها، خدا را تسبیح مى‏گویند'.

ب( تلاش:

یاران مهدى‏علیه السلام، نه تنها اهل 'اطاعت و بندگى'اند؛ بلكه دراین مسیر، اهل 'جدیّت و تلاش' نیز هستند و تمام توان خود را در این راه به كار مى‏گیرند: 'مُجدّون فى طاعة الله؛(15) آنان در طریق عبودیّت، اهل جدیّت و تلاش اند'.

2. بینش عمیق نسبت به امام‏علیه السلام

یاران مهدى)ع(، امام خود را مى‏شناسند و به او اعتقاد دارند: 'القائلین بإمامته'(16) اعتقادى كه در ژرفاى وجودشان ریشه دوانده و سراسر جان شان را فرا گرفته است. این معرفت، شناخت شناسنامه‏اى و دانستن نام و نشان او، و دانستن اسم پدر و مادر و محلِّ تولّد او نیست؛ بلكه معرفت به 'حقّ ولایت' است؛ یعنى، فهم این حقیقت كه او از من، به من نزدیك‏تر و سزاوارتر است و از مادر به من مهربان‏تر؛ چرا كه عشق مادر، و حتى عشق من به خودم، غریزى است؛ اما عشق او، الهى و آسمانى است. او به سه دلیل، مرا براى خودم مى‏خواهد:

1. به جهت آگاهى‏اش به تمام هستى و استعدادها و توان‏مندى‏هاى من؛

2. آزادى او از بند هوا و هوس‏ها و زندان خودخواهى‏ها و خودبینى‏ها و... ؛

3. و قرب و اتصالى كه به منبع لایزال رحمت و لطف هستى دارد.

او مى‏خواهد سرشارم كند، تا آلودگى‏هاى نشسته بر بال روحم را بزداید و لطافت و سفیدى پرهاى آن را، دوباره به آن بازگرداند و بر دست‏هاى مهربانش نشانده، به اوج آسمان‏ها و كنگره عرش الهى پرواز دهد.

نتیجه این بینش عمیق، محبت و اطاعت است:

الف( محبت:

دل‏هاى یاران مهدى‏علیه السلام، سرشار از محبت او است. بر آن‏لوح‏ها، جز الف قامت او نوشته‏اى نیست. این شیدایى تا بدان حدّ است كه حتّى زین اسب او را، مایه بركت مى‏دانند و به آن تبرّك مى‏جویند:'یتمسّحون بسَرج الامام یطلبون بذلك البركة؛(17) به عنوان تبرك، بر زین اسب امام دست مى‏كشند'.

به جهت همین عشق آتشین، آنان در آوردگاه رزم، او را مانند نگینى در برمى‏گیرند و جان خود را سپر بلایش مى‏كنند: 'یحفّون به و یقُونه بأنفسهم فی الحرب؛(18) در میدان رزم، گردش مى‏چرخند و با جان خود، از او محافظت مى‏كنند'.

چه بسیار است فاصله میان ما و یاران او؛ چرا كه ما از جان و حتى وقت خود، براى او سهمى قرار نداده‏ایم، و چه اهداف و آرمان‏هایى از او كه به جهت سستى ما بر زمین مانده و چه دعوت‏هایى از او كه بى پاسخ مانده است!؟

ب( اطاعت:

دومین ثمره درخت بینش، 'اطاعت' و مقدَّم داشتن اراده او بر اراده خوداست. یاران امام عصر )عج(، این چنین‏اند و در برابر او تسلیم و خاضع‏اند: 'هم أطوع من الأَمة لسیّدها؛(19) اطاعت آنان از امام، از فرمانبردارى كنیز در برابر مولایش بیش‏تر است'.

آنان در برابر قرائت امام، از خود قرائتى ندارند و اراده نفس اماره خود و اكثریّت را، بر اراده و میل او مقدَّم نمى‏پندارند. یاران او، نیك مى‏دانند كه حق، با امام است و او با حق؛ چه دیگران بپذیرند و چه انكار كنند. آنان به بهانه نواندیشى و روشن‏بینى، از امام خود سبقت نمى‏گیرند و گرچه پشت سر او در حركت‏اند، ولى پاى از دام‏ها برمى‏گیرند تا از او فاصله نگیرند. آنان نه تنها مطیع‏اند، بلكه بر خلاف بسیارى - كه به بهانه فقدان زمینه، امكانات، سختى راه و... - از خدمت به او و اهدافش شانه خالى مى‏كنند؛ در اطاعت او، اهل جدیّت و تلاش‏اند و براى بر زمین نماندن آرمان‏هاى او، خود را به آب و آتش مى‏زنند و از هیچ كوششى فروگذارى نمى‏كنند: '...مجدّون فی طاعته'(20) و دراین رسالت بزرگ همراه و هم پاى امام هستند: 'بهم ینصُراللّه إمامَ الحق'.(21)

3. بینش عمیق نسبت به انسان و هستى

اگر یاران او به كم‏ها قانع نیستند و در حركت فراگیرشان، اهداف كم مایه را دنبال نمى‏كنند؛ جهت ژرفاى نگاهى است كه نسبت به خود و جهان پیرامون خود دارند. نگاه‏هاى آنان، از آرمان‏هاى كم‏ارزش، برگرفته و به اوج‏هاى متعالى دوخته مى‏شود. یاران او، با تأمّل در خویشتن و استعدادهاى شگفت‏انگیزشان، عظمت قدر خود را در مى‏یابند و از این‏كه دنیا و معبودهاى دنیوى، آنان را پر نمى‏كنند، مسیر بودن دنیا و سالك بودن خویش را مى‏فهمند. آنان با این نگاه، به معبودى پیوند مى‏خورند كه از تمام كاستى‏ها و زشتى‏ها مبرّا است و مى‏تواند آنان را سرشار و ظرفیّت‏هایشان را تكمیل كند. پیوند با این معبود نامحدود و مهربان، نگاه‏ها را زیبا و متعالى مى‏كند.

گذر از امتحانات

عمق و ژرفاى این نگاه، آنان را از سیل امتحانات، سر افرازانه بیرون مى‏برد: 'إنَّ أصحاب طالوت ابتلوُا بالنّهر الذى قال الله تعالى: 'مبتلیكم بنَهر' و ان اصحاب القائم علیه السلام یُبتَلون بمثل ذلك؛ سپاهیان طالوت، با نهر آبى آزمایش شدند، همان كه خداوند درباره‏اش مى‏فرماید:]خداوند[، شما را با نهر آبى مى‏آزماید'، و یاران امام مهدى‏علیه السلام نیز مثل آنان آزمایش مى‏شوند'.

آرزوى شهادت

و آنان را مشتاق شهادت و لقاى الهى مى‏كند: 'و یتمنَّون أنْ یُقتلوا فی سبیل الله؛(22) آرزو مى‏كنند كه در راه خدا به شهادت برسند'.

دوم. گستردگى

دومین بعد از ابعاد عظمت حركت امام مهدى، جهانى بودن و گستردگى آن است كه بر این اساس به تبیین ویژگى‏هاى یاران حضرت مى‏پردازیم:

1. طرح و برنامه جهانى

اگر یاران حضرت مى‏خواهند در ركاب او و هم پاى او، جهانى را به معنویّت و رشد برسانند و دنیا را سرشار از هدایت كنند؛ بدون تردید باید دیدهایى وسیع، نگاهى جهانى و طرح‏ها و برنامه‏هایى فراگیر داشته باشند. بدون برخوردارى از این نگاه‏ها و طرح‏ها، انتظار انقلاب جهانى، انتظارى بیهوده است. با این حساب، چند گروه، با آن حضرت نسبتى نخواهند داشت:

1. تنگ‏نظرانى كه تنها مقابل پاى خویش را مى‏بینند و وسعت نگاه‏شان از خود و محدوده خود فراتر نمى‏رود؛

2. كوته‏بینانى كه در لاك خویش فرو رفته‏اند و از دنیاى پیرامون خود و تحوّلات آن و نیز از جبهه كفر و اهداف و ابزارهاى تحت اختیارش بى خبراند؛

3. كسانى كه از این‏ها مطّلع‏اند؛ ولى براى رویارویى با آن طرح و برنامه‏اى ندارند. مگر مى‏توان بدون طرح و برنامه‏اى جهانى، دنیا را به سعادت و خوش‏بختى رساند؟

2. جهاد و مبارزه جهانى

بعد از آن طرح و برنامه فراگیر، امام بر آن خواهد شد تا دنیا را سرشار از هدایت كند و یاران او نیز در این سازندگى پا به پاى او خواهند آمد و در عیان و نهان، مردم را به خدا و دین او دعوت خواهند كرد:'الدعاة إلى دین الله سرّاً و جهراً'.(23)

دراین میان، هدایت گریزان و عدالت ستیزان فراوانى نیز وجود خواهند داشت كه در برابر او، صف كشیده و سدِّ راهش خواهند شد. آنان، به مثابه غدّه‏اى چركین و عضوى فاسد، براى پیكر جامعه بشریّت‏اند و امام چاره‏اى جز جهاد و مبارزه براى قطع آن اعضاى فاسد نخواهد داشت. بنابراین یاران و همراهان او نیز، باید اهل جهاد و مقاومت باشند؛ جهادى كه 'فى سبیل الله' است؛ نه به هدف غنیمت‏یابى و زراندوزى. امام على‏علیه السلام درتفسیر آیه 'یجاهدون فى سبیل الله...'(24) فرمودند: 'هم أصحاب القائم؛(25) آنان، یاران امام قائم‏اند'.

این جهاد، مبارزه با دنیایى از ظلم و ستم است و به همین سبب امام رضا علیه السلام به اصحاب خود فرمود: 'امروز، شما آسوده‏تر از آن روزید )روز ظهور(' پرسیدند: چرا؟ فرمودند: 'اگر قائم ما علیه السلام قیام كند، چیزى وجود نخواهد داشت جز خون بسته شده و عرق پیشانى و خواب برزین اسب‏ها'.(26)

دنیا خواهان و رفاه طلبانى كه به خوشى‏ها خو كرده‏اند و از جنگ و جهاد گریزان‏اند و مقدّس‏مآبان بزدلى كه با جهاد و مقاومت و خون و شمشیر بیگانه‏اند؛ در حلقه یاران حضرت راهى نخواهند داشت.

3. شجاعت

اگر جهاد و مبارزه، جهانى و فراگیر است، پس یاران ایشان هم باید شجاعت و جسارتى در خور و عزم‏هایى پولادین داشته باشند؛ چراكه بدون آن، قدم‏هایاراى حركت نخواهد داشت:

'كلّهم لیوثٌ قد خرجوا من غاباتهم لو أنهم همّوا بإزالة الجبال لأزالوها عن مواضعها؛(27) همه شیرانى‏اند كه از بیشه‏ها خارج شده‏اند و اگر اراده كنند، كوه‏ها را از جا برمى كنند'.

'جُعلت قلوبهم كزبرالحدید؛(28) دل هایشان، چون پاره‏هاى آهن شده است'.

'فإنَّ الرجل منهم یُعطى قوة اربعین رجلاً؛(29) به هر كدام‏شان، نیروى چهل مرد داده شده است'.

'لو مرّوا بالجبال لقطعوها؛(30) اگر به كوه‏هاى آهن روى آورند، آن‏ها را قطعه قطعه مى‏كنند'.

4. ایثار

آن حركت گسترده، براى هدایت و سازندگى است؛ نه جهان گشایى و زمین‏گیرى. جهاد، مقدمه این آرمان الهى است و آن‏چنان كه رسول‏صلى الله علیه وآله از حقِّ اهل بیت خودعلیهم السلام چشم مى‏پوشاند و آنان را در تنگنا و مضیقه قرار مى‏داد، تا دیگران به رفاه برسند و از این رهگذر دل‏هایشان نرم و نسبت به دین مایل گردد. حضرت على علیه السلام مى‏فرماید: 'كان من تألُفّه لهم اَن كان الناس فى السَّكن و القرار و الشّبَع و الرّىّ و اللباس و الوطأ والدثار و نحن اهل بیت محمدصلى الله علیه وآله لا سقوفَ لبیوتنا و لا ابواب و لا سوُر الا الجرائد و ما اشبهها و لا وطأ لنا و لا دثار علینا تُداولنا الثوبُ الواحد فى الصلاة اكثرَنا و نطوى الایام و اللیالى جوعاً عامتنا... فیؤثر به رسول الله صلى الله علیه وآله اربابَ النِّعم و الاموال تألُّفاً منه لهم و استكانة منه لهم؛(31) از جمله مهربانى‏هاى پیامبرصلى الله علیه وآله نسبت به مردم این بود كه آنان در آرامش و سیرى و پوشش بودند. زیرانداز و روانداز داشتند؛ ولى خانه‏هاى ما )خاندان او( سقف و در و دیوارى به جز شاخه‏هاى خرما و مانند آن نداشت و فرش و رواندازى نداشتیم؛ بیشتر ما، براى نماز تنها لباس‏مان را دست به‏دست مى‏چرخاندیم و روزها و شب‏هاى سال‏مان را به گرسنگى سپرى مى‏كردیم ... او از سر مهربانى و فروتنى، صاحبان نعمت و مكنت را بر ما مقدَّم مى‏داشت'.

یاران حضرت مهدى )عج( نیز سختى‏ها را به جان مى‏خرند و از خوشى‏ها و لذایذ چشم مى‏پوشند و با دست‏هاى مهربان‏شان، خوبى‏ها و خوشى‏ها را به دیگران هدیه مى‏دهند؛ تا از این رهگذر، قلب‏ها را نرم كنند و رهیدگان را به دامان پر از مهر و محبت دین برگردانند.

5. بردبارى

تصوّر این‏كه درعصر ظهور كارها، خود به خود به سامان مى‏رسد وبدون تحمّل مشقّت‏ها، كاستى‏ها و كژى‏ها، از جامعه رخت بر مى‏بندد و از همان ابتدا، همه غرق رفاه و لذّت مى‏شوند؛ خیال خام و تصوّر باطلى است. مفضل بن عمر مى‏گوید: نزد امام صادق علیه السلام بودم؛ از سبب ناراحتى و غمگینى من پرسیدند. عرض كردم: به وضع بنى عباس و حكومت و جبروت شان مى‏نگرم. اگر این حكومت براى شما بود، ما نیز همراه شما بودیم و از آن بهره مى‏بردیم. حضرت فرمودند: 'اى مفضل! بدان كه اگر چنان مى‏شد، شب‏ها، كارى نبود جز سیاست و تدبیر امور مردم و روزها، جز درگیر كار مردم بودن، غذاى نامطبوع وناگوار و لباس خشن مانند على‏علیه السلام، و الاّ آتش بود و دوزخ'.(32)

به راستى مگر مى شود امام مهدى علیه السلام خود، لباس خشن بپوشد و طعام ناگوار بخورد: 'ما لباس القائم الا الغلیظ و ما طعامه إلا الجَشِب'؛(33) ولى یاران و همراهانش غرق رفاه و خوشى باشند؟'.

امام على‏علیه السلام در وصف یاران مهدى‏علیه السلام مى‏فرماید: 'إنَّه یأخذ البیعة عن أصحابه أنْ لا یكنزوا ذهباً و لا فضّة و بُرّاً و لا شعیراً و یلبسون الخشِن من الثیاب؛(34) او از یارانش بیعت مى‏گیرد كه طلا و نقره‏اى نیندوزند و گندم و جویى ذخیره نكنند و لباس خشن بپوشند و... '.

آنان، در راه تحقّق آرمان‏هاى جهانى امام مهدى‏علیه السلام، مشكلات و مصائب فراوانى را به جان مى‏خرند؛ ولى از سر اخلاص و تواضع، عمل خود را هیچ مى‏پندارند و به جهت هجوم سختى‏ها و تحمّل مشقت‏ها، بر خداوند منت نمى‏گذارند: 'قوم لم یمنُّوا على الله بالصبر'(35) و از این‏كه نقد جان خویش را در كف اخلاص نهاده، تقدیم آستان دوست مى‏كنند، هرگز به خود نمى‏بالند و آن‏را بزرگ نمى‏شمارند: 'و لم یستعظِموا بذلَ أنفسهم فی الحق'.(36)

6. یك‏دلى

آنان یك رنگ و یك دل‏اند: 'قلوبهم مجتمعةٌ'(37) و این نیست مگر به این سبب كه هواها و خودخواهى‏ها، از جان‏شان رخت بر بسته و به جاى آن، خدا خواهى و خداپرستى نشسته است. با این اتحّاد و یك‏رنگى است كه مى‏توان به اهداف جهانى دست یافت و آرمان‏هاى الهى را تحقّق بخشید. سپاهى كه از اختلاف و چنددلى رنج مى‏برد، چگونه مى‏تواند سر افرازانه بام دنیا را فتح كند.

7. استوارى

حركت بزرگ حضرت ولى عصر )عج(، برخوردار از پشتوانه امداد الهى است و بدون برخوردارى از امدادهاى ویژه الهى، هرگز به آرمان‏هاى خود دست نخواهد یافت. توجّه به وجود این تأییدات الهى، تأثیر شگرفى بر روان یاران امام بر جاى خواهد گذاشت. یقین به آن امدادها، باعث مى‏شود، ذره‏اى در درستى آرمان‏ها و مسیر خود تردید نكنند و ملامت‏ها و سرزنش‏هاى كوته‏بینان و عافیت طلبان، در عزم‏شان خللى نیفكند.

قرآن مى‏فرماید: 'یا أیّهاالذین آمنوا مَنْ یرتدّ منكم عن دینه فسوف یأتى الله بقوم یحبهم و یحبونه... و لا یخافون لومة لائم'؛(38) اى كسانى كه ایمان آورده‏اید! هر كس از شما، از آیین خود بازگردد ]به خدا، زیانى نمى رساند[. خداوند جمعیّتى را مى‏آورد كه آنان را دوست دارد و آنان ]نیز[ او را دوست دارند... آنان از سرزنش هیچ ملامت‏كننده اى هراسى ندارند'.

امام على علیه السلام درتفسیر این آیه مى‏فرماید: 'هم أصحاب القائم؛(39) آنان، یاران امام قائم‏علیه السلام هستند'.

اگر این انقلاب، از رهبرى ویژه برخوردار است فیض حضور دركنار چنین امامى - كه رسالت پیامبران و اولیا در طول تاریخ بشریّت را بر دوش مى‏كشد و مى‏خواهد بار بر زمین مانده آنان را به مقصد برساند - براى كسانى فراهم خواهد شد كه در خود تناسبى با آن امام فراهم كرده باشند و مانند او، خالق هستى را در همه شؤون حیات و هستى‏شان، جریان و حضور بخشند. شاید از همین رو است كه از آنان به 'مردان الهى' تعبیر شده است: 'رجالٌ الهیّون'.(40)

اهداف و آرمان‏ها

ما تاكنون، برخى از ابعاد انقلاب بزرگ حضرت را بیان كرده، به تبیین ویژگى‏هاى یاران ایشان از این منظر پرداختیم. درصدر سخن گفتیم راه دیگرى نیز براى فهم خصوصیات یاران امام مهدى )عج( وجود دارد و آن تحلیل اهداف انقلاب بود.

با نگاه به اهداف و آرمان‏هاى انقلاب جهانى حضرت ولى عصر )عج( نیز مى‏توان ویژگى‏هاى یاران او را - كه در واقع پدید آورندگان و ابزار آن اهداف‏اند - گمانه زد. در قسمت‏هایى از دعاى ندبه، به برخى از این اهداف، اشاره شده است. بدین منظور، مرورى كوتاه به دعاى ندبه خواهیم داشت:

1. ستم سوزى: 'این المعدّ لقطع دابر الظلمة؛ كجا است مهیا شده براى ریشه كن كردن نسل ستمگران'!

یكى از آرمان‏هاى حضرت، ظلم ستیزى است. اصولاً، در روایات فراوانى، به عدالت گسترى و ظلم ستیزى حضرت اشاره شده است: 'یملا الأرض قسطاً و عدلاً كما ملئت ظلماً و جوراً'.(41) كسانى خواهند توانست همراه او براى قطع ریشه‏هاى ظلم و بى عدالتى، كمر همّت بسته و در این مسیر استوار بمانند كه خود، از ظلم گریزان بوده و خویشتن را از جور و ستم پیراسته باشند؛ چرا كه حضرت مهدى )عج(، از ظالمان به عنوان بازوى خود، استفاده نخواهد كرد.

ظلم، مصادیق فراوانى دارد؛ مانند ظلم به خویشتن )فروختن خویشتن به ارزان‏تر از لقاى حق و جهت مادّى و حیوانى دادن به استعدادها و توان‏مندى‏هاى خود( و ظلم به خانواده، دوستان، جامعه و... . هم‏چنین احتكار، اسراف، سلب آسایش، اهمال در حقوق دیگران، و... همه از مصادیق ظلم است و مرتكبان آن، بیرون از محفل یاران حضرت خواهند بود.

2. احیاى سنن: 'أین المدّخَر لتجدید الفرائض و السنن؛ كجا است، آن ذخیره‏اى كه فریضه‏ها و سنّت‏ها را احیا مى‏كند'!

از دیگر رسالت‏هاى حضرت، احیاى فریضه‏ها و سنّت‏هاى الهى است. یاران او، در انجام دادن فرایض و سنّت‏هاى الهى، اهتمام كامل خواهند داشت؛ زیرا نخستین قدم براى انجام دادن این رسالت، رعایت آن از سوى احیا كنندگان آن است.

از پیشوایان معصوم ماعلیه السلام ، سنّت‏هاى نیكویى در رابطه با گفت و شنود، رفت و آمد، غذا خوردن، لباس پوشیدن و ... به جاى مانده است؛ ولى متأسفانه بسیارى از آنها مهجور مانده است.

آنان كه رعایت شیوه‏ها و مدهاى رایج جامعه را، برخود فرض مى‏دانند و سنّت‏ها و روش‏هاى پیشوایان معصوم‏علیه السلام را فراموش كرده‏اند؛ در جمع یاران حضرت راهى نخواهند داشت.

3. احیاى قرآن: 'أین المؤمّل لإِحیاء الكتاب و حدوده؛ كجا است آن كه آرزو مى‏رود قرآن و حدودش را زنده كند'. حضرت خواهد آمد تا قرآن، را از غربت به در آورد و گردهاى نشسته بر رخش را بزداید. آن را از كنج مساجد، به متن زندگى انسان‏ها بیاورد و دردهایشان را با آن تسكین بخشد و نابسامانى‏ها را به سامان رساند.

بیگانگان با قرآن - كه هفته‏ها و ماه‏ها قرآن را نمى‏گشایند و انس و الفت‏شان با اشعار، آثار ادبى و رمان‏ها، از انس با قرآن بیش‏تر است - در بزم با صفاى یاران حضرت، جایگاهى نخواهند داشت. اما یاران حضرت، نه تنها اهل قرائت قرآن‏اند؛ بلكه آن را در اَعماق جان‏شان جریان بخشیده و با آن زندگى مى‏كنند و روح‏شان، را صفا مى‏بخشند.

'تُجلى بالتنزیل بصائرُهم و یرمى بالتفسیر مسامعهم؛(42) با قرآن، دیدگان‏شان نورانى مى‏شود و تفسیر آن، در گوش جان‏شان، جاى مى‏گیرد'.

4. عصیان ستیزى: 'أین مبید أهل الفسوق و العصیان و الطغیان؛ كجا است آن بنیان كن اصحاب فسق و عصیان و طغیان'!

از دیگر برنامه‏هاى امام مهدى علیه السلام، مبارزه با اهل فسق و نافرمانى است و زندگى یارانش از این آلودگى‏ها پاك است. آنان، هم چنان‏كه با خداى خود عهد بسته‏اند كه از اطاعت او سرنپیچند؛ با ولىّ او نیز بیعت بسته‏اند كه از محارم الهى چشم بپوشند'.

امام على علیه السلام مى‏فرماید: 'إنَّه یأخذ البیعة عن أصحابه على أن لا یسرقوا و لا یزنوا و لا یسبّوا مسلماً و لا یقتلوا محرماً... و لا یضربوا أحداً إلاّ بالحق... و لا یأكلوا مال الیتیم... و لا یشربوا مسكراً...؛(43) از اصحاب خود بیعت مى‏گیرد كه دزدى نكنند، دامن‏شان را به آلودگى نیالایند، مسلمانى را دشنام ندهند، كسى را به ناحق نكشند،... كسى را نزنند؛ مگر این كه مستحق آن باشد، ... مال یتیم را نخورند،... شراب ننوشند...'.

5. عزت دوستان: 'أیْن معزّ الأولیاء و مذلّ الأعداء؛كجا است عزّت بخش دوستان و خوار كننده دشمنان!'.

در طول تاریخ - به جز بعضى از زمان‏ها - به سبب بهره‏مندى عده‏اى از زر و زور و به كاربردن حیله و تزویر، غلبه و عزّت ظاهرى براى جبهه باطل بوده است و مؤمنان و پارسایان واقعى، به ظاهر زبون و خوار و در چشمان كوته بین دنیاپرستان، كم‏ارزش و زبون بوده‏اند. و آن حضرت مى‏آید تا به این ستم تاریخى پایان دهد و عزّت واقعى مؤمنان را در ظاهر نیز نمایان سازد و بى‏مایگى و بى‏پایگى عزّت ظاهرى جبهه طاغوت را بر ملا كند. كسانى خواهند توانست با او در پیمودن این مسیر، همراه و هم‏قدم باشند كه به عزّت واقعى پارسایان، با تمام وجود اعتقاد داشته باشند و باطل را - با تمام ظاهر فریبنده و پرهیاهوى خیره كننده‏اش - ذلیل و زبون بدانند؛ نه این‏كه در برابر اهل دنیا و اربابان زرو زور، خاكسار و فروتن باشند و در برابر مؤمنان تهى دست، متكبر و مغرور! امام على علیه السلام درتفسیر آیه '... أذلةٍ على المؤمنین أعزّةٍ على الكافرین'(44) فرموده است: 'هم أصحاب القائم؛(45) آنان، یاران امام قائم‏علیه السلام هستند'.

بشارت‏ها:

1. جوانان، از آن جا كه از فطرت‏هایى پاك و بى آلایش برخوردارند و تعلّقات و وابستگى‏ها، دراعماق جان‏شان ریشه ندوانده است؛ بیشتر یاران آن حضرت را تشكیل خواهند داد. امام على‏علیه السلام مى‏فرماید: 'یاران امام قائم‏علیه السلام، جوان‏اند و در میان‏شان پیر یافت نمى‏شود؛ به جز اندكى، مانند سرمه در چشم و نمك در طعام كه كم‏تر از هر مادّه در طعام، نمك آن است'.(46)

البته، جوان بودن یاران امام، لطمه‏اى به جایگاه پیران با ایمان نزده و بر عدم همراهى ایشان گواهى نمى‏دهد؛ چرا كه اوّلاً پیران - گرچه تعدادشان اندك است - اما باز هم درمیان اصحاب ویژه حضرت حضور دارند و ثانیاً، به جز 313 یار اصلى، مؤمنان بسیارى نیز گرد حضرت جمع شده و ایشان را یارى خواهند كرد.

2. بر اساس برخى از روایات، بانوان نیز درمیان اصحاب ویژه حضرت، حضور چشم‏گیرى دارند. و این، نوید شوق‏انگیز و شعف آورى براى بانوان است تا كمر همت بسته و براى پیوستن به این جمع پربركت، تمام توان خود را به كار گیرند . امام باقرعلیه السلام مى‏فرماید:'یجیئ و الله - ثلاثُ‏مأةٍ و بضعة عشر رجلاً فیهم خمسون امرأة یجتمعون بمكّةَ على غیر میعاد؛(47)به خدا سوگند! 313 تن كه پنجاه تن از بانوان نیز در میان‏شان حضور دارند، بدون هیچ قرار قبلى، در مكه گرد هم جمع خواهند شد'.

آنچه گذشت، شمه‏اى از ویژگى‏هاى یاران امام مهدى‏علیه السلام بود . به جهت برخوردارى از این خصوصیات، در روایات، از آنان به عظمت یاد شده و پیشوایان معصوم علیه السلام زبان به ستایش و بزرگداشت آنان گشوده‏اند.

امام على در وصف آنان مى‏فرماید: 'فبأبی و أمی من عدّةٍ قلیلةٍ أسمائُهم فی الأرض مجهولة...؛(48) پدر و مادرم فداى گروه اندكى باد كه در زمین ناشناخته‏اند...!'

'أُولئك هم خیار الأمّة مع أبرار العترة؛(49) آنان خوبان امت اند با نیكان خاندان )پیامبرصلى الله علیه وآله('.

شاید دانستن این ویژگى‏ها، براى برخى، به جاى آن كه امید بخش و حركت‏زا باشد، باعث سستى و ناامیدى گردد؛ چرا كه به حق، یاران امام مهدى علیه السلام از صفاتى عالى و كمالاتى بى شمار برخوردارند و این ویژگى‏ها، به ظاهر، از حدّ و اندازه انسان‏هاى معمولى فراتر است. شاید برخى با مقایسه خود با آنان - به جهت ضعف‏ها و كاستى‏هایشان - فاصله خود را با آنان، غیر قابل جبران بپندارند! امّا توجّه به دو نكته، ما را از دام این یأس و ناامیدى مى‏رهاند و دلمان را سرشار از نور امید و یقین مى‏كند:

یكم. در صورتى ویژگى‏هاى یاد شده، یأس‏آور خواهد بود كه ما بر این باور باشیم كه یاران حضرت، افرادى معیّن‏اند كه مثلاً اسامى آنان در روایات آمده و كسى نمى‏تواند از آن جمع خارج شده و یا به آنان بپیوندد . ولى خوش‏بختانه براى این باور، دلیل و مبناى متقنى وجود ندارد. البته در روایات از افراد معیَّنى )مانند اصحاب كهف، سلمان فارسى، مالك اشتر و...( نام برده شده است(50)؛ ولى - بر فرض صحت اسناد این روایات - اینان عده اندكى از یاران حضرت‏اند و هنوز زمینه براى دیگران مهیا است.

انسان، حقیقتى بس پیچیده و اسرارآمیز، با قابلیّت‏ها و توان‏مندى‏هاى خیره‏كننده دارد و تا قلب انسان، از تپش نایستاده، مى‏تواند خود را از حضیض خاك به اوج افلاك برساند؛ به شرط این كه 'خود' را باور داشته باشد و بداند كه مى‏تواند. یاران آن حضرت، نه از دیگر كرات و آسمان‏ها هستند ونه تافته جدابافته! آنان نیز انسان‏هایى، از همین آب و خاك‏اند و پدران و مادرانى چون پدران و مادران ما دارند. خداوند نیز اگر به آنان عنایتى مى‏كند، به جهت لیاقتى است كه خود در خویشتن پدید آورده‏اند. پس مانیز مى‏توانیم خود را به جمع‏شان ملحق كنیم؛ به شرط این‏كه بخواهیم. از همین‏رو، پیامبرصلى الله علیه وآله به سلمان فارسى فرمود: 'یا سلمان! إنّك مُدركه و من كان مثلك و مَنْ تولّاه هذه المعرفة...؛ (51) اى سلمان! تو با او خواهى بود و نیز هر كس كه چون تو باشد و مانند تو، به او معرفت داشته باشد...'.

دوم. آنچه از صفات و ویژگى‏هاى یاران حضرت برشمردیم، غالباً مربوط به یاران ویژه حضرت (313 یاور مخصوص آن امام همام( بود؛ یاورانى كه فرماندهان لشگر، دستیاران و حكّام او هستند: ' هم الوزراء یحملون أثقال المملَكة عنه؛ آنان وزیران اویند كه از جانب او، سنگینى بار حكومت را بر دوش مى‏كشند'. و 'هم النجباء و القضاة و الحكام و الفقهاء فى الدین...؛(52) آنان برترین‏ها، قاضیان، حاكمان و فقیهان در دین‏اند'. لیكن یاران حضرت منحصر در این مجموعه نیستند. در روایات، براى حضرت از لشگر ده هزار نفرى نیز سخن به میان آمده است. قیام حضرت از مكّه، پس از اجتماع آنان خواهد بود. امام صادق علیه السلام دراین باره فرموده‏اند: 'لا یخرج القائم من مكّة حتّى تكمُل الحلقة؛(53) امام قائم علیه السلام از مكه خارج نمى‏شود؛ مگر هنگامى كه گروه تكمیل شوند'. راوى مى‏پرسد: آنان چند نفرند؟ امام پاسخ مى‏دهد: 'عشرة آلاف؛ ده‏هزار نفر'. اینان، علاوه بر خیل عظیم مؤمنانى‏اند كه در میانه راه به حضرت خواهند پیوست.

سخن آخر این‏كه ما اگر همّت آن‏را نداریم كه در جمع یاران ویژه حضرت باشیم؛ لااقل بكوشیم كه از خیل عظیم همراهان حضرت و لشگر همگانى آن عزیز، بیرون نباشیم.

ع

پى‏نوشت‏ها:

1. منتخب الأثر، ص 482.

2. بحارالانوار، ج 52، ص 352

3. نور(24)، آیه 55.

4. معجم أحادیث الإمام المهدی، ج 5، ص 284.

5. قصص (28)، آیه 5.

6. معجم أحادیث الإمام المهدی، ج 5، ص 321.

7. همان، ج 3، ص 385.

8. براى توضیح بیشتر ر. ك: خورشید مغرب، ص 52.

9. امام على علیه السلام: )منتخب الاثر، ص 611).

10. امام صادق علیه السلام: )بحارالانوار، ج 52، ص 308).

11. امام على‏علیه السلام: یوم الخلاص، ص 224. )به نقل از بشارة الاسلام، ص 220)

12. امام صادق علیه السلام: همان.

13. همان.

14. بحارالانوار، ج 52، ص 308.

15. حضرت محمدصلى الله علیه وآله: یوم الخلاص، ص 223. )به نقل از بشارةالإسلام، ص9)

16. امام سجاد علیه السلام: )منتخب الأثر، ص 244).

17. امام صادق علیه السلام: بحارالانوار، ج 52، ص 308.

18. همان.

19. همان.

20. حضرت محمدصلى الله علیه وآله: یوم الخلاص، ص 223. )به نقل از بشارةالإسلام، ص 9)

21. امام صادق علیه السلام: بحارالانوار، ج 52، ص 308.

22. امام صادق علیه السلام: بحارالانوار، ج 52، ص 308.

23. امام سجاد علیه السلام: منتخب الأثر، ص 244.

24. مائده(5)، آیه 54.

25. منتخب الأثر، ص 475.

26. بحارالانوار، ج 52، ص 259.

27. امام على‏علیه السلام: یوم‏الخلاص، ص 224. )به نقل از بشارة الاسلام، ص 220)

28. امام سجادعلیه السلام: یوم‏الخلاص، ص 228. )به نقل از بشارة الاسلام، ص 24)

29. همان.

30. همان.

31. اختصاص شیخ مفید، ص 172.

32. عن المفضل و قال: كنت عند ابى عبدالله علیه السلام بالطواف فنظر الىّ و قال لى: یا مفضّل مالى اراك مهموماً متغیّر اللون؟ قال: فقلت له: جعلت فداك نظرى الى بنى العباس و ما فى ایدیهم من هذا الملك والسلطان و الجبروت فلو كان ذلك لكم لكنّا فیه معكم. فقال: یا مفضل اما لو كان ذلك لم یكن الا سیاسة اللیل و سیاحةالنهار و اكل الجشب و لبس الخشن شبه امیرالمؤمنین 7 و الافالنار...':) بحارالانوار، ج 52، ص 359).

33. امام صادق علیه السلام: بحارالانوار، ج، 52، ص 354.

34. منتخب الاثر، ص 469.

35. امام على‏علیه السلام، یوم‏الخلاص، ص 223. )به نقل از بشارة الاسلام، ص 220)

36. همان.

37. همان.

38. مائده (5)، آیه 54.

39. منتخب الاثر، ص 475.

40. امام على‏علیه السلام: یوم الخلاص، ص 226. )به نقل از بشارة الاسلام 297)

41. غیبة طوسى، ص 52.

42. امام على‏علیه السلام: یوم‏الخلاص، ص 226. )به نقل از بشارة الاسلام، ص 297)

43. منتخب الاثر، ص 469.

44. مائده (5)، آیه 54.

45. منتخب الاثر، ص 475.

46. بحارالانوار، ج 52، ص 333: 'ان اصحاب القائم شباب لاكهول فیهم الا كالكحل فى العین والملح فى الطعام واقل الزّاد الملح'.

47. همان، ص 223.

48. معجم احادیث الامام المهدى، ج 3، ص 101.

49. یوم‏الخلاص، ص224، )به نقل از بشارةالاسلام، ص 39).

50. 'امام صادق ‏علیه السلام : إذا قام قائم آل محمّد استخرج من ظهر الكعبة سبعة و عشرین رجلاً و سبعة من اصحاب الكهف و یوشع، وصى موسى، و مؤمن آل فرعون و سلمان فارسى، و أبادجانة الانصارى، و مالك الأشتر؛ چون قائم آل محمدعلیه السلام قیام كند از پشت كعبه بیست و پنج نفر را بیرون خواهد آورد... و هفت نفر از اصحاب كهف و یوشع، وصى حضرت موسى و مؤمن آل فرعون و سلمان فارسى و ابادجانه انصارى و مالك اشتر'.)معجم أحادیث الامام المهدی، ج 5، ص 122).

51. همان، ص 222.

52.همان، ج 5، ص37.

53. بحارالانوار، ج 52، ص 367.